Zespół policystycznych jajników (PCOS) i czynnościowy podwzgórzowy brak miesiączki (FHA) to dwie najczęstsze przyczyny wtórnego braku miesiączki. Wskazanie, która z tych przypadłości odpowiada za zaburzenia miesiączkowania w danym przypadku może stanowić spore wyzwanie. Według przeprowadzonych badań policystyczne jajniki w obrazie USG występują u prawie 50% kobiet z FHA. Ponadto u części kobiet z PCOS nie występuje hiperandrogenizm.

W poprzednim roku naukowcy z Austrii i Francji na podstawie przeprowadzonego badania w swojej publikacji zawarli wzór pomocny w diagnostyce nietypowych przypadków PCOS i FHA (1):

(7,05*testosteron całkowity ng/mL) – (0,005*SHBG nmol/L) + (0,117*LH mIU/mL) – 2,463

W przypadku tego wzoru wynik ujemny lub równy zero wskazuje, że pacjentka ma FHA i jednocześnie w obrazie USG występują u niej policystyczne jajniki. Z kolei wynik powyżej zera wskazuje, że pacjentka ma PCOS, ale nie występuje u niej hiperandrogenizm.

Należy również mieć na uwadze, że stosowanie diet z deficytem energetycznym, wykonywanie intensywnych treningów i nasilony stres psychologiczny w okresie poprzedzającym diagnozę to czynniki, które raczej wskazują, że zaburzenia miesiączkowania w danym przypadku są związane z FHA.

Sposób leczenia, włączając dietoterapię różni się znacząco w przypadku PCOS i FHA. Dlatego niewątpliwie warto zacząć od prawidłowej diagnozy.

Źródła:

1) Beitl i wsp. 2022. Polycystic Ovary Syndrome Phenotype D Versus Functional Hypothalamic Amenorrhea With Polycystic Ovarian Morphology: A Retrospective Study About a Frequent Differential Diagnosis. Front Endocrinol (Lausanne). 13: 904706.

W tym miesiącu została opublikowana systematyczna praca przeglądowa i metaanaliza, w której przeanalizowano wyniki badań dotyczących wpływu suplementacji cynamonem na parametry metaboliczne u kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS) (1). Metaanaliza objęła 5 randomizowanych kontrolowanych badań przeprowadzonych z udziałem 448 kobiet (wiek: 26-31 lat) z PCOS. Dawki cynamonu stosowane w badaniach mieściły się w przedziale od 336 do 1500 mg/dzień. Badania trwały od 6 do 24 tygodniu.

Co wykazano:

Suplementacja cynamonem przyczynia się do zmniejszenia stężeń glukozy oraz insuliny na czczo, a także zmniejszenia wskaźnika insulinooporności (HOMA-IR). Ponadto prowadzi do korzystnych zmian w profilu lipidowym (zmniejszenia stężeń cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji LDL i triglicerydów oraz zwiększenia cholesterolu frakcji HDL). Na podstawie wyników metaanalizy suplementacja cynamonem nie przyczynia się natomiast do zmian masy ciała i BMI. Przy czym w jednym z dwóch przeanalizowanych badań, które trwały najdłużej (24 tygodnie) odnotowano zmniejszenie BMI.

Wnioski:

Wyniki przeprowadzonej metaanalizy wskazują, że suplementacja cynamonem wywiera korzystne działanie na szereg parametrów metabolicznych u kobiet z PCOS. Wpływ suplementacji cynamonem na ubytek masy ciała u kobiet z PCOS jest co najwyżej umiarkowany i może ujawniać się jedynie przy dłuższej suplementacji.

W przeanalizowanych badaniach cynamon był stosowany w dawkach mieszczących się w szerokim przedziale (336-1500 mg/dzień). Z tego względu przydałyby się badania mające na celu określenie optymalnej dawki cynamonu dla kobiet z PCOS. Za wskazane należy również uznać przeprowadzenie większej ilości badań dotyczących wpływu suplementacji cynamonem na parametry hormonalne u kobiet z PCOS.

W swoich poprzednich artykułach pisałem między innymi o zastosowaniu melatoniny i kwercetyny u kobiet z PCOS. Zapraszam do lektury.

Źródła:

1) Heydarpour i wsp. 2020. Effects of cinnamon on controlling metabolic parameters of polycystic ovary syndrome: A systematic review and meta-analysis. J Ethnopharmacol. 6:112741.

W jednym ze swoich poprzednich artykułów przedstawiłem wyniki pierwszego badania, w którym oceniono wpływ suplementacji melatoniną na biomarkery hormonalne, stanu zapalnego, genetyczne i stresu oksydacyjnego u kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS). W poprzednim miesiącu została opublikowana systematyczna praca przeglądowa, w której przedstawiono wyniki badań dotyczące zastosowania u kobiet z PCOS innego, ciekawego związku – kwercetyny (1). W pracy przeanalizowano wyniki 8 badań (3 badania zostały przeprowadzone z udziałem kobiet z PCOS, w pozostałych badaniach wykorzystano modele zwierzęce).

Kwercetyna jest flawonoidem posiadającym m.in. właściwości przeciwzapalne, antyoksydacyjne, immunomodulujące i przeciwalergiczne. Szczególnie wysoką zawartością tego flawonoidu charakteryzują warzywa i owoce, takie jak cebula, jabłka, owoce jagodowe, owoce cytrusowe i czerwone winogrona.

Co wykazano:

W badaniach z wykorzystaniem modeli zwierzęcych odnotowano interesującego wyniki, niemniej jednak ja w swoim artykule zwrócę uwagę jedynie na najciekawsze obserwacje poczynione w badaniach z udziałem kobiet z PCOS. W dwóch (z trzech) przeanalizowanych badań suplementacja kwercetyną przyczyniła się do korzystnych zmian parametrów hormonalnych (zmniejszenia stężeń testosteronu całkowitego i hormonu luteinizującego). W jednym z przeanalizowanych badań suplementacja kwercetyną przyczyniła się dodatkowo do zmniejszenia stężeń glukozy oraz insuliny na czczo a także do zmniejszenia wartości wskaźnika insulinooporności (HOMA-IR). W badaniu tym zaobserwowano ponadto zwiększenie stężeń adiponektyny i adiponektyny wysokocząsteczkowej, co mogło przełożyć się na odnotowaną poprawę wrażliwości insulinowej.

Kwercetyna w badaniach z udziałem kobiet z PCOS była stosowana w dawce 1000 mg/dzień (jedna kaps. 500 mg razem ze śniadaniem i druga kaps. 500 mg razem z obiadem). Każde z trzech badań trwało 12 tygodni.

Wnioski:

Wyniki badań dotyczące zastosowania melatoniny, jak i kwercetyny można uznać za interesujące. Niemniej jednak współpracując z kobietami z PCOS nie polecam w pierwszej kolejności suplementacji tymi związkami. W pierwszej kolejności polecam wprowadzenie diety charakteryzującej się wysoką zawartością składników mineralnych, takich jak potas, magnez i wapń. W zakresie suplementacji warto zacząć od wprowadzenia witaminy D oraz inozytolu. Wyniki badań dotyczące wpływu suplementacji witaminą D na parametry metaboliczne i hormonalne u kobiet z PCOS przedstawiłem w jednym ze swoich poprzednich artykułów: Niedobór witaminy D a zespół policystycznych jajników (PCOS). Z kolei wśród niedocenianych zabiegów mogących przyczynić się do poprawy wrażliwości insulinowej wymieniłbym przede wszystkim przerywanie długotrwałego siedzenia zaledwie 2-3-minutowymi okresami aktywności o umiarkowanej intensywności co 20-30 minut, o czym również pisałem w jednym ze swoich poprzednich artykułów: Wpływ przerywania długotrwałego siedzenia na odpowiedź glikemiczną i insulinową.

Źródła:

1) Pourteymour Fard Tabrizi i wsp. 2020. Quercetin and polycystic ovary syndrome, current evidence and future directions: a systematic review. J Ovarian Res. 13:11.

Melatonina jest hormonem wydzielanym głównie przez szyszynkę. Bywa nazywana „hormonem snu”, ale jej rola zdecydowanie nie ogranicza się do regulacji rytmu okołodobowego. Ponadto wykazuje m.in. silne działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i immunomodulujące.

W maju tego roku zostały opublikowane wyniki badania, w którym po raz pierwszy oceniono wpływ suplementacji melatoniną na biomarkery hormonalne, stanu zapalnego, genetyczne i stresu oksydacyjnego u kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS) (1).

Uczestniczki (kobiety ze zdiagnozowanym PCOS w wieku 18-40 lat) zostały przydzielone do jednej z dwóch grup:
– przyjmująca melatoninę (2 x 5 mg/d)
– przyjmująca placebo

Wszystkie uczestniczki w trakcie badania przyjmowały metforminę (początkowo w dawce 500 mg/d a następnie w ciągu 3 tygodniu dawka ta została stopniowo zwiększona do 1500 mg/d) i medroksyprogesteron w dawce 10 mg/d między 15-tym a 25-tym dniem cyklu menstruacyjnego.

Dodatkowo uczestniczki zostały poproszone o niewprowadzanie zmian w swojej zwyczajowej aktywności fizycznej i niestosowanie dodatkowych suplementów podczas trwania badania.

Spożycie makro- i mikroskładników oceniono na podstawie 3-dniowego bieżącego notowania.

Co wykazano?
Po 12 tygodniach w grupie stosującej melatoninę odnotowano zmniejszenie nasilenie hirsutyzmu w skali Ferrimana i Gallweya oraz zmniejszenie stężeń testosteronu całkowitego w surowicy krwi, wysokiej czułości białka C-reaktywnego (hs-CRP) i malonylodialdehydu w osoczu. Przy czym wystąpiło zwiększenia całkowitej pojemności antyoksydacyjnej i zwiększenie stężenia glutationu. Stosowanie melatoniny nie miało wpływu na stężenia tlenku azotu w osoczu i globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG). Ponadto zaobserwowano zmniejszenie ekspresji genów Il-1 i TNF-alfa. Nie wykazano natomiast zmian w ekspresji genów IL-8, TGF-beta i VEGF. Nie odnotowano różnic w spożyciu makro- i mikroskładników między grupami.

Wnioski:
Wyniki przedstawionego badania wskazują, że melatonina może mieć ciekawy potencjał terapeutyczny u kobiet z PCOS.

Dawka melatoniny zastosowana w badaniu była dosyć wysoka. Chętnie zobaczyłbym podobne badanie z użyciem mniejszej dawki.

Przy okazji warto mieć na uwadze, że nadmierna ekspozycja na sztuczne światło w godzinach późnowieczornych i nocnych prowadzi do zmniejszenia syntezy melatoniny.

Źródła:

1) Jamilian i wsp. 2019. Effects of Melatonin Supplementation on Hormonal, Inflammatory, Genetic, and Oxidative Stress Parameters in Women With Polycystic Ovary Syndrome. Front Endocrinol (Lausanne). 10:273.

Zespół policystycznych jajników (polycystic ovary syndrome, PCOS) jest metaboliczno-endokrynnym schorzeniem dotykającym kobiety w wieku reprodukcyjnym. Towarzyszy mu często niepłodność, oporność insulinowa i zespół metaboliczny a niekiedy również cukrzyca typu 2. Obecnie rozważa się możliwość zastosowania różnych diet w leczeniu PCOS. W tym wpisie przedstawię wyniki dwóch badań, w których oceniono wpływ diety DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) na parametry metaboliczne i hormonalne u kobiet z PCOS (1, 2).

Dieta DASH została wstępnie opracowana pod kątem leczenia nadciśnienia tętniczego. W licznych badaniach wykazano, że dodatkowo może mieć korzystny wpływ na wrażliwość insulinową, profil lipidowy oraz markery stresu oksydacyjnego i stanu zapalnego. Jest ona bogata w owoce, warzywa, orzechy, pełnoziarniste produkty zbożowe i produkty mleczne z obniżoną zawartością tłuszczu oraz uboga w „oczyszczone” produkty zbożowe, nasycone kwasy tłuszczowe i cukry dodane.

Badanie 1

W pierwszym badaniu kobiety z PCOS (BMI > 25 kg/m2; wiek 18-40 lat) zostały losowo przydzielone do jednej z dwóch grup:
– Przestrzegająca diety DASH
– Przestrzegająca diety kontrolnej (opracowanej na podstawie tradycyjnych zwyczajów żywieniowych mieszkańców Iranu)

W obu dietach wprowadzono deficyt energetyczny (- 350-700 kcal, w zależności od wartości BMI) i przyjęto następujące proporcje makroskładników: 52-55%, 16-18% i 30% – odpowiednio dla węglowodanów, białek i tłuszczów. Dodatkowo uczestniczki zostały poproszone o niewprowadzanie zmian w swojej zwyczajowej aktywności fizycznej podczas trwania badania.

Na podstawie analizy dzienniczków dietetycznych nie odnotowano różnic między grupami w spożyciu energii i makroskładników. Dieta DASH, w porównaniu do diety kontrolnej zawierała większe ilości owoców (6 vs. 4 porcje/dzień), warzyw (5 vs. 4 porcje/dzień) i orzechów (2 vs. 1 porcja/dzień), wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, błonnika pokarmowego, potasu (5058 vs. 3250 mg/dzień), magnezu (423 vs. 237 mg/dzień) i wapnia (1756 vs. 1048 mg/dzień) oraz mniejsze ilości nasyconych kwasów tłuszczowych, cholesterolu i sodu.

Co wykazano? Po 12 tygodniach dieta DASH okazała się mieć korzystniejszy wpływ na szereg mierzonych parametrów: masa ciała (-4,3 vs. -3,2 kg), BMI, stężenie hormonu antymüllerowskiego (marker dysfunkcji jajników), markery wrażliwości insulinowej, współczynnik wolnych androgenów oraz stężenia globuliny wiążącej hormony płciowe, tlenku azotu i malonylodialdehydu (marker stresu oksydacyjnego). Jeśli chodzi o markery metabolizmu insuliny to warto podkreślić, że przestrzeganie diety DASH doprowadziło do istotnego obniżenia stężenia insuliny na czczo (z 81 do 56 pmol/L), podczas gdy dieta kontrolna nie miała w tym zakresie istotnego wpływu (obniżenie z 74 do 73 pmol/L).

Badanie 2

W drugim badaniu kobiety z PCOS (BMI = 20-40 kg/m2; wiek 20-40 lat) podobnie zostały losowo przydzielone do jednej z dwóch grup:
– Przestrzegająca diety DASH
– Przestrzegająca diety kontrolnej (opartej na konwencjonalnych założeniach)

W obu dietach wprowadzono deficyt energetyczny (- 350-500 kcal, w zależności od wartości BMI) i przyjęto następujące proporcje makroskładników: 50-55%, 15-20% i 25-30% – odpowiednio dla węglowodanów, białek i tłuszczów.

Dodatkowo uczestniczki zostały poproszone o niewprowadzanie zmian w swojej zwyczajowej aktywności fizycznej podczas trwania badania.

Na podstawie analizy dzienniczków dietetycznych nie odnotowano różnic między grupami w spożyciu energii, węglowodanów, białek, sodu, nasyconych kwasów tłuszczowych, jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, cholesterolu i sacharozy. Dieta DASH, w porównaniu do diety kontrolnej zawierała większe ilości potasu (3276 vs. 2278 mg), magnezu (248 vs. 194 mg), wapnia (1165 vs. 852 mg), błonnika pokarmowego (18 vs. 13 g), rozpuszczalnego błonnika pokarmowego (7 vs. 5 g) i witaminy C (230 vs. 126 mg) oraz mniejsze ilości tłuszczu (51 vs. 57 g).

Co wykazano? Po 3 miesiącach dieta DASH, w porównaniu do diety kontrolnej okazała się mieć korzystniejszy wpływ na szereg mierzonych parametrów: masa ciała (-5,78 vs. -4,34 kg), BMI, tłuszczowa masa ciała (-3,23 vs. -2,13 kg; pomiar z użyciem metody BIA), stężenia androstendionu i globuliny wiążącej hormony płciowe oraz pojemność antyoksydacyjną (pomiar z użyciem metody DPPH).

Podsumowanie

Na podstawie przedstawionych wyników badań można wyciągnąć następujące wnioski:

– Dieta DASH może wywierać korzystny wpływ na parametry metaboliczne i hormonalne u kobiet z PCOS m.in. ze względu na wysoki udział związków polifenolowych i błonnika pokarmowego z warzyw, owoców i orzechów oraz ze względu na pokaźne ilości składników mineralnych, takich jak potas, magnez i wapń.

– Możliwa jest znaczna poprawa parametrów metabolicznych (włączając markery wrażliwości insulinowej) i hormonalnych u kobiet z PCOS przy wysokim spożyciu węglowodanów (spożycie węglowodanów w jednym z przedstawionych badań w grupie przestrzegającej diety DASH wynosiło 249 g/dzień; z czego znaczny udział stanowiły węglowodany z owoców – 6 porcji owoców/dzień). Taki efekt jest możliwy pod warunkiem, że dieta jest oparta na produktach o niskim stopniu przetworzenia i zawiera pokaźne ilości wyszczególnionych powyżej składników pokarmowych.

Źródła:

1) Foroozanfard i wsp. 2017. The effects of DASH diet on weight loss, anti-Müllerian hormone and metabolic profiles in women with polycystic ovary syndrome: a randomized clinical trial. Clin Endocrinol (Oxf). Clin Endocrinol (Oxf). 87:51-58.
2) Azadi-Yazdi i wsp. 2017. Effects of Dietary Approach to Stop Hypertension diet on androgens, antioxidant status and body composition in overweight and obese women with polycystic ovary syndrome: a randomised controlled trial. J Hum Nutr Diet. 30:275-283.

W swoich dotychczasowych artykułach niejednokrotnie podkreślałem, że niektóre kobiety mają większe predyspozycje do zaburzeń miesiączkowania przy podaży energii nieadekwatnej do potrzeb. Interesujące jest z czego mogą wynikać takie predyspozycje. Ciekawej odpowiedzi udzielają badania przeprowadzone przez dr Anne Loucks i dr Jean Thuma, w których autorki wykazały, że u kobiet z krótszą fazą lutealną (11 dni) występuje większe ryzyko pojawienia się zaburzeń miesiączkowania w odpowiedzi na deficyt energetyczny niż u kobiet z dłuższą fazą lutealną (12-14 dni) (1).

Niewątpliwie również zwiększone ryzyko wystąpienia czynnościowego podwzgórzowego braku miesiączki (ang. functional hypothalamic amenorrhea, FHA) występuje u kobiet, które jedynie pozornie miesiączkują prawidłowo a w rzeczywistości mają subkliniczne zaburzenia miesiączkowania: brak owulacji lub defekty fazy lutealnej (2). W tym drugim przypadku dochodzi do owulacji, ale faza lutealna jest krótka (< 10 dni) i stężenie progesteronu w fazie lutealnej jest niskie.

Niemniej interesujące wyniki uzyskała dr Sarah Berga wraz ze swoim zespołem badawczym prowadząc badania na małpach cynomolgus (3). W tej próbie zaburzenia miesiączkowania zaobserwowano aż u 70% małp w momencie, gdy były one eksponowane przez 2 cykle menstruacyjne na dwa czynniki stresogenne (stres psychiczny związany z przemieszczaniem klatek z małpami do innych pomieszczeń, w których były nieznajome małpy oraz deficyt energetyczny). W momencie, gdy małpy były eksponowane tylko na jeden czynnik stresogenny (stres psychiczny lub deficyt energetyczny) zaburzenia miesiączkowania wystąpiły jedynie u 10% małp.

Niedawno zostały opublikowane wyniki kolejnego interesującego badania, którego współautorką jest dr Berga (4). Celem tej próby było określenie odpowiedzi kortyzolowej u kobiet z FHA i kobiet miesiączkujących prawidłowo na 20-minutowy test prowokacji wysiłkiem fizycznym o umiarkowanej intensywności na ergometrze rowerowym.

Co wykazano:

Stężenie glukozy uległo istotnemu zwiększeniu (o 2,9%) podczas wysiłku u kobiet miesiączkujących prawidłowo i obniżeniu (o 10,6%) u kobiet z FHA. Najniższe stężenie glukozy u kobiet z FHA odnotowano na koniec 20-minutowego testu prowokacji wysiłkiem. Tętno podczas wysiłku uległo zwiększeniu w obu grupach, ale w mniejszym stopniu u kobiet z FHA. Stężenie kortyzolu podczas wysiłku uległo zwiększeniu w obu grupach. Najwyższe stężenie kortyzolu zaobserwowano 10 minut po zakończeniu testu prowokacji wysiłkiem. Wartości szczytowe stężenia kortyzolu były wyższe u kobiet z FHA niż u kobiet miesiączkujących prawidłowo (147 vs. 96 ng/mL). W stosunku do wartości wyjściowych, u kobiet z FHA odnotowano wzrost stężenia kortyzolu o 92%, podczas gdy u kobiet miesiączkujących prawidłowo jedynie o 62%.

Wnioski:

Uzyskane wyniki wskazują, że u kobiet z FHA występuje tendencja do hipoglikemii i zwiększona odpowiedź kortyzolowa stymulowana wysiłkiem fizycznym. Na podstawie przeprowadzonego badania trudno jednoznacznie powiedzieć, czy tendencja do hipoglikemii i  zwiększona odpowiedź kortyzolowa stymulowana wysiłkiem fizycznym to czynniki ryzyka zaburzeń miesiączkowania u kobiet aktywnych, ale istnieje taka możliwość. Tytułowa długa przerwa między posiłkiem przed- i potreningowym w takiej sytuacji może prowadzić do pogłębienia tych problemów – znaczniejszego spadku stężenia glukozy i znaczniejszego wzrostu stężenia kortyzolu w trakcie i po wysiłku. Dlatego w kontekście prewencji zaburzeń miesiączkowania, jak i przywracania utraconej miesiączki u kobiet aktywnych za wskazane uznałbym unikanie długich przerw między posiłkiem przed- i potreningowym (> 3-4 godzin). Dodatkowo w przypadku dłuższych sesji treningowych (> 60-90 minut) za wskazane uznałbym spożywanie węglowodanów w trakcie wysiłku.

Źródła:

1) Loucks i Thuma. 2003. Luteinizing hormone pulsatility is disrupted at a threshold of energy availability in regularly menstruating women. J Clin Endocrinol Metab. 88:297-311.
2) De Souza i wsp. 2010. High prevalence of subtle and severe menstrual disturbances in exercising women: confirmation using daily hormone measures. Hum Reprod. 25:491-503.
3) Williams i wsp. 2007. Synergism between psychosocial and metabolic stressors: impact on reproductive function in cynomolgus monkeys. Am J Physiol Endocrinol Metab. 293:E270-6.
4) Sanders i wsp. 2017. Heightened Cortisol Response to Exercise Challenge in Women with Functional Hypothalamic Amenorrhea. Am J Obstet Gynecol. Nov 20.

Do napisania tego artykułu skłoniły mnie dwie nowe publikacje autorek z poznańskich uczelni (Uniwersytetu Przyrodniczego i Uniwersytetu  Medycznego im. Karola Marcinkowskiego).

Zespół policystycznych jajników (polycystic ovary syndrome, PCOS) jest metaboliczno-endokrynnym schorzeniem dotykającym co najmniej 5-10% kobiet w wieku reprodukcyjnym. Towarzyszy mu często bezpłodność, oporność insulinowa (charakterystyczna dla 50-70% kobiet z PCOS) i zespół metaboliczny a niekiedy również cukrzyca typu 2. Do typowych objawów PCOS należą: trądzik, hirsutyzm (występowanie nadmiernego owłosienia typu męskiego), zaburzenia miesiączkowania i łysienie typu męskiego (1).

Pierwsza ze wspomnianych publikacji to badanie obserwacyjne, w którym rozpatrzono związek między statusem witaminy D a występowaniem zaburzeń miesiączkowania u młodych kobiet (18-25 lat) (2). Wśród 77 uczestniczek suboptymalny stan zaopatrzenia organizmu w witaminę D (zdefiniowany jako stężenie 25 (OH) D niższe niż 30 ng/mL) odnotowano u 60 uczestniczek. Warto nadmienić, że badanie zostało przeprowadzone w kwietniu a jednym z kryteriów włączania był brak suplementacji witaminą D w ostatnich 6 miesiącach. W grupie z suboptymalnym stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D aż 40% uczestniczek miało zaburzenia miesiączkowania, podczas gdy w grupie z optymalnym stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D jedynie 12%. W omawianym badaniu nie brały udziału kobiety ze zdiagnozowanym PCOS, natomiast autorka zwróciła uwagę na kilka interesujących mechanizmów, poprzez które witamina D może wpływać na regulację funkcji reprodukcyjne u kobiet. Dodam, że w grupie z suboptymalnym stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D prawie 37% kobiet miało nadwagę lub otyłość. Z kolei w grupie z optymalnym stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D jedynie 6%. Przejdźmy do badań z udziałem kobiet z PCOS.

Wnioski z systematycznych prac przeglądowych i metaanaliz

Całkiem niedawno w interesującym nas temacie ukazały się dwie systematyczne prace przeglądowe i metaanalizy. Pierwsza z metaanaliz została oparta na 6 randomizowanych kontrolowanych badaniach i dotyczyła wpływu suplementacji witaminą D na biomarkery profilu androgenów u kobiet PCOS (3). Wykazano w niej, że przyjmowanie suplementów witaminy D u kobiet z PCOS przyczynia się do istotnego zmniejszenia stężenia testosteronu całkowitego, ale nie ma wpływu na inne biomarkery profilu androgenów (włączając stężenie wolnego testosteronu).

W drugiej systematycznej pracy przeglądowej i metaanalizie oceniono wpływ suplementacji witaminą D na biomarkery stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego u kobiet z PCOS (4). Metaanaliza objęła 7 randomizowanych kontrolowanych badań. Wykazano w niej, że suplementacja witaminą D przyczynia się do zmniejszenia stężeń wysokoczułego białka CRP (hs-CRP) i malonylodialdehydu (MDA) oraz zwiększania całkowitej pojemności antyoksydacyjnej (TAC), ale nie ma wpływu na stężenia tlenku azotu i glutationu. W skrócie suplementacja witaminą D przyczynia się do poprawy przynajmniej niektórych biomarkerów stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego u kobiet z PCOS. Poza tym większej poprawy w stężeniach hs-CRP i MDA można spodziewać się przy podaży witaminy D wraz z innymi suplementami niż samodzielnie.

We wstępie wspomniałem, że do napisania tego artykułu skłoniły mnie dwie publikacje autorek z poznańskich uczelni – druga publikacja to najnowsza systematyczna praca przeglądowa i metaanaliza dotycząca korzyści wynikających z suplementacji witaminą D u kobiet z PCOS (5). Metaanaliza ta została opublikowana w poprzednim miesiącu. Autorki skoncentrowały się w niej na wpływie suplementacji witaminą D na wrażliwość insulinową. Objęła ona 11 badań z udziałem 601 kobiet z PCOS.  Wykazano w niej, że przyjmowanie witaminy D przyczynia się do istotnego zmniejszenia stężenia glukozy na czczo (w przypadku, gdy witamina D była podawana wraz z innymi suplementami) i wartości wskaźnika insulinooporności (HOMA-IR) (w przypadku, gdy witamina była podawana samodzielnie w sposób ciągły w dawkach ≤ 4000 IU/d oraz w kombinacji z innymi suplementami).

Brzmi interesująco, ale…

Zwrócę uwagę, że badania dotyczące zastosowania witaminy D w leczeniu PCOS mają swoje ograniczenia. W pierwszej przytoczonej metaanalizy witamina D była podawana wraz z innym suplementem (z wapniem) w jednym na 6 badań. W drugiej metaanalizie aż w 4 badaniach na 7. Wśród suplementów podawanych z witaminą D w drugiej metaanalizie znalazły się: olejek z wiesiołka, witamina K2, wapń, magnez i/lub cynk. W metaanalizie przeprowadzonej przez autorki z Polski witamina D była podawana wraz z innymi suplementami (z wapniem, witaminą K2, magnezem i/lub cynkiem) w 3 badaniach na 11. Warto mieć na uwadze, że suplementy jakie były podawane z witaminą D mogą wywierać wpływ na parametry metaboliczne i metaboliczne u kobiet z PCOS zarówno bezpośrednio, jak i poprzez wpływ na metabolizm witaminy D. Przykładowo suplementacja magnezem może być pomocna pod kątem poprawiania wrażliwości insulinowej u osób z niedoborami tego pierwiastka (6). Dodatkowo, o czym w mojej opinii mówi się zbyt mało, magnez jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania prawdopodobnie wszystkich enzymów zaangażowanych w procesy metabolizmu witaminy D, włączając te zaangażowane w syntezę i aktywację witaminy D (7). Z tych względów w przypadku niektórych badań trudno jest określić jaki wpływ na uzyskane rezultaty miała witamina D, a jaki inne suplementy.

Większość uwzględnionych w przytoczonych metaanalizach badań trwała 8 lub 12 tygodni, ale niektóre badania trwały znacznie dłużej (24 lub 60 tygodni), ewentualnie znacznie krócej – 3 tygodnie, co utrudnia określenie po jakim czasie przyjmując witaminę D możemy spodziewać się korzystnych efektów.

W części przeprowadzonych badań witamina D była stosowana w niskich dawkach (< 1000 IU/dzień). Na tej podstawie można przypuszczać, że uzyskane wyniki mogą nie obrazować pełnego potencjału witaminy D.

Podsumowanie

Suplementacja witaminą D może mieć korzystny wpływ na szereg parametrów metabolicznych i hormonalnych u kobiet z PCOS. Mimo, że przeprowadzone badania mają swoje ograniczenia to uważam, że kobiety z PCOS w szczególnym stopniu powinny starać się utrzymać optymalny stan zaopatrzenia organizmu w witaminę D (stężenie 25 (OH) D w przedziale 30-50 ng/mL) w ciągu całego roku (8).

Źródła:

1) El Hayek i wsp. 2016. Poly Cystic Ovarian Syndrome: An Updated Overview. Front Physiol. 7:124.
2) Mogili i wsp. 2018. Prevalence of vitamin D deficiency in infertile women with polycystic ovarian syndrome and its association with metabolic syndrome – A prospective observational study. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 229:15-19.
3) Azadi-Yazdi i wsp. 2017. The Effect of Vitamin D Supplementation on the Androgenic Profile in Patients with Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Trials. Horm Metab Res. 49:174-179.
4) Akbari i wsp. 2018. The Effects of Vitamin D Supplementation on Biomarkers of Inflammation and Oxidative Stress Among Women with Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Horm Metab Res. 50:271-279.
5) Łagowska i wsp. 2018. The Role of Vitamin D Oral Supplementation in Insulin Resistance in Women with Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrients. 10(11).
6) Morais i wsp. 2017. Effect of magnesium supplementation on insulin resistance in humans: A systematic review. Nutrition. 38:54-60.
7) Uwitonze i Razzaque. 2018. Role of Magnesium in Vitamin D Activation and Function. J Am Osteopath Assoc. 118:181-189.
8) Rusińska i wsp. 2018. Vitamin D Supplementation Guidelines for General Population and Groups at Risk of Vitamin D Deficiency in Poland-Recommendations of the Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes and the Expert Panel With Participation of National Specialist Consultants and Representatives of Scientific Societies-2018 Update. Front Endocrinol (Lausanne). 9:246.

Zasób badań dotyczących zastosowania różnych diet w przebiegu leczenia zespołu policystycznych jajników (PCOS) jest nadal ograniczony. Według jednej z prac przeglądowych w porównaniu do diet kontrolnych, następujące diety okazały się mieć korzystny wpływ na parametry metaboliczne i hormonalne oraz zdrowie mentalne u kobiet z PCOS:

– dieta wzbogacona w jednonienasycone kwasy tłuszczowe

– dieta o niskim indeksie glikemicznym

– dieta niskowęglowodanowa

– dieta wysokobiałkowa (1)

Poza tym w swoich poprzednich wpisach odniosłem się do badań oceniających korzyści wynikające z zastosowania diety DASH u kobiet z PCOS (2, 3). Wyniki tych badań można uznać za niezwykle interesujące. Wykazano w nich, że możliwa jest znaczna poprawa parametrów metabolicznych (włączając markery wrażliwości insulinowej) i hormonalnych u kobiet z PCOS przy wysokim spożyciu węglowodanów (249 g/dzień; z czego znaczny udział stanowiły węglowodany z owoców – 6 porcji/dzień). Prawdopodobnie dieta DASH wywarła w tych badaniach korzystny wpływ na mierzone parametry ze względu na wysoki udział antyoksydantów, związków fitochemicznych i błonnika pokarmowego z warzyw, owoców i orzechów oraz ze względu na pokaźne ilości składników mineralnych, takich jak potas, magnez i wapń.

W poprzednim miesiącu zostały opublikowane wyniki badania, w którym rozpatrzono wpływ diety bogatej w warzywa strączkowe, takie jak soczewica, fasola, groch łuskany i ciecierzyca, na parametry kardiometaboliczne u kobiet z PCOS (4) – w tym wpisie przedstawię wyniki tej próby.

Najpierw w okresie wstępnym uczestniczki (kobiety z PCOS) zostały zobowiązane do przestrzegania diety z programu TLC (ang. Therapeutic Lifestyle Changes), zatwierdzonego  przez ekspertów NCEP-ATP III (National Cholesterol Education Program – Adult Treatment Panel III). Następnie przydzielono je do jednej z dwóch grup:

– przestrzegająca diety bogatej w warzywa strączkowe

– kontynuująca przestrzeganie diety z programu TLC, ze zwróceniem uwagi, żeby białko pochodziło głównie z chudego mięsa i odtłuszczonych produktów mlecznych a nie z warzyw strączkowych

Uczestniczki przestrzegające diety bogatej w warzywa strączkowe otrzymywały dwa posiłki (obiad i kolację) przygotowane w laboratoryjnej kuchni, zawierające warzywa strączkowe (około 90 g grochu łuskanego lub 225 g ciecierzycy/fasoli, ewentualnie 150 g soczewicy w każdym posiłku). Przekąski i śniadania miały komponować zgodnie z zasadami diety z programu TLC.

Program TLC obejmuje prozdrowotne zmiany w stylu życia, których celem jest zmniejszenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. W zakresie żywienia polecane jest przede wszystkim zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego oraz zmniejszenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu.

Dodatkowo uczestniczki w obu grupach zostały zobowiązane do wykonywania treningu cardio o niskiej intensywności (minimum 5 razy w tygodniu po 45 minut przy intensywności stanowiącej 60-75% tętna maksymalnego: marsze, trening na maszynach eliptycznych, jazda na rowerze, trening na ergometrze wioślarskim). Aspekt ten należy uznać za dużą zaletę omawianego badania, gdyż we wcześniejszych próbach rozpatrujących wpływ różnych diet na parametry metaboliczne i hormonalne u kobiet z PCOS uczestniczki najczęściej pozostawały nieaktywne.

Co wykazano:

Po 16 tygodniach w porównaniu do grupy przestrzegającej diety z programu TLC, w grupie przestrzegającej diety bogatej w warzywa strączkowe odnotowano znaczniejsze obniżenie pola powierzchni pod krzywą odpowiedzi insulinowej w teście obciążenia glukozą, rozkurczowego ciśnienia tętniczego krwi, stężenia triglicerydów, stężenia cholesterolu frakcji LDL, proporcji cholesterol całkowity/cholesterol frakcji HDL i znaczniejsze zwiększenie stężenia cholesterolu frakcji HDL. Dodatkowo przy pomiarach 6 i 12 miesięcy po interwencji uczestniczki w grupie przestrzegającej diety bogatej w warzywa strączkowe miały nadal zwiększone stężenie cholesterolu frakcji HDL oraz zmniejszoną proporcję cholesterol całkowity/cholesterol frakcji HDL.

Wnioski:

Wyniki przedstawionego badania wskazują, że wprowadzenie warzyw strączkowych w dwóch posiłkach spożywanych w ciągu dnia może mieć korzystny wpływ na szereg parametrów kardiometabolicznych u kobiet z PCOS. Mimo, że badacze do tego nie dążyli, w obu grupach wystąpił zbliżony ubytek masy ciała (- 5% masy wyjściowej). W związku z czym nie można przypisać korzystniejszych rezultatów na diecie bogatej w warzywa strączkowe większemu ubytkowi masy ciała.

Warto mieć na uwadze, że warzywa strączkowe zawierają znaczne ilości FODMAP, czyli fermentujących oligosacharydów, monosacharydów i disacharydów oraz polioli (Fermentable Oligosaccharides, Disaccharides, Monosaccharides And Polyols), które mogą u niektórych osób prowadzić do nasilenia dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Z tego względu w przypadku osób, które dotychczas unikały warzyw strączkowych należy wprowadzać je zaczynając od małych ilości, stopniowo je zwiększając.

Źródła:

1) Moran i wsp. 2013. Dietary composition in the treatment of polycystic ovary syndrome: a systematic review to inform evidence-based guidelines. J Acad Nutr Diet. 113:520-45.
2) Foroozanfard i wsp. 2017. The effects of DASH diet on weight loss, anti-Müllerian hormone and metabolic profiles in women with polycystic ovary syndrome: a randomized clinical trial. Clin Endocrinol (Oxf). Mar 18.
3) Azadi-Yazdi i wsp. 2017. Effects of Dietary Approach to Stop Hypertension diet on androgens, antioxidant status and body composition in overweight and obese women with polycystic ovary syndrome: a randomised controlled trial. J Hum Nutr Diet. 30:275-283.
4) Kazemi i wsp. 2018. A Comparison of a Pulse-Based Diet and the Therapeutic Lifestyle Changes Diet in Combination with Exercise and Health Counselling on the Cardio-Metabolic Risk Profile in Women with Polycystic Ovary Syndrome: A Randomized Controlled Trial. Nutrients. 30;10.