Do napisania tego artykułu skłoniły mnie dwie nowe publikacje autorek z poznańskich uczelni (Uniwersytetu Przyrodniczego i Uniwersytetu  Medycznego im. Karola Marcinkowskiego).

Zespół policystycznych jajników (polycystic ovary syndrome, PCOS) jest metaboliczno-endokrynnym schorzeniem dotykającym co najmniej 5-10% kobiet w wieku reprodukcyjnym. Towarzyszy mu często bezpłodność, oporność insulinowa (charakterystyczna dla 50-70% kobiet z PCOS) i zespół metaboliczny a niekiedy również cukrzyca typu 2. Do typowych objawów PCOS należą: trądzik, hirsutyzm (występowanie nadmiernego owłosienia typu męskiego), zaburzenia miesiączkowania i łysienie typu męskiego (1).

Pierwsza ze wspomnianych publikacji to badanie obserwacyjne, w którym rozpatrzono związek między statusem witaminy D a występowaniem zaburzeń miesiączkowania u młodych kobiet (18-25 lat) (2). Wśród 77 uczestniczek suboptymalny stan zaopatrzenia organizmu w witaminę D (zdefiniowany jako stężenie 25 (OH) D niższe niż 30 ng/mL) odnotowano u 60 uczestniczek. Warto nadmienić, że badanie zostało przeprowadzone w kwietniu a jednym z kryteriów włączania był brak suplementacji witaminą D w ostatnich 6 miesiącach. W grupie z suboptymalnym stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D aż 40% uczestniczek miało zaburzenia miesiączkowania, podczas gdy w grupie z optymalnym stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D jedynie 12%. W omawianym badaniu nie brały udziału kobiety ze zdiagnozowanym PCOS, natomiast autorka zwróciła uwagę na kilka interesujących mechanizmów, poprzez które witamina D może wpływać na regulację funkcji reprodukcyjne u kobiet. Dodam, że w grupie z suboptymalnym stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D prawie 37% kobiet miało nadwagę lub otyłość. Z kolei w grupie z optymalnym stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D jedynie 6%. Przejdźmy do badań z udziałem kobiet z PCOS.

Wnioski z systematycznych prac przeglądowych i metaanaliz

Całkiem niedawno w interesującym nas temacie ukazały się dwie systematyczne prace przeglądowe i metaanalizy. Pierwsza z metaanaliz została oparta na 6 randomizowanych kontrolowanych badaniach i dotyczyła wpływu suplementacji witaminą D na biomarkery profilu androgenów u kobiet PCOS (3). Wykazano w niej, że przyjmowanie suplementów witaminy D u kobiet z PCOS przyczynia się do istotnego zmniejszenia stężenia testosteronu całkowitego, ale nie ma wpływu na inne biomarkery profilu androgenów (włączając stężenie wolnego testosteronu).

W drugiej systematycznej pracy przeglądowej i metaanalizie oceniono wpływ suplementacji witaminą D na biomarkery stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego u kobiet z PCOS (4). Metaanaliza objęła 7 randomizowanych kontrolowanych badań. Wykazano w niej, że suplementacja witaminą D przyczynia się do zmniejszenia stężeń wysokoczułego białka CRP (hs-CRP) i malonylodialdehydu (MDA) oraz zwiększania całkowitej pojemności antyoksydacyjnej (TAC), ale nie ma wpływu na stężenia tlenku azotu i glutationu. W skrócie suplementacja witaminą D przyczynia się do poprawy przynajmniej niektórych biomarkerów stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego u kobiet z PCOS. Poza tym większej poprawy w stężeniach hs-CRP i MDA można spodziewać się przy podaży witaminy D wraz z innymi suplementami niż samodzielnie.

We wstępie wspomniałem, że do napisania tego artykułu skłoniły mnie dwie publikacje autorek z poznańskich uczelni – druga publikacja to najnowsza systematyczna praca przeglądowa i metaanaliza dotycząca korzyści wynikających z suplementacji witaminą D u kobiet z PCOS (5). Metaanaliza ta została opublikowana w poprzednim miesiącu. Autorki skoncentrowały się w niej na wpływie suplementacji witaminą D na wrażliwość insulinową. Objęła ona 11 badań z udziałem 601 kobiet z PCOS.  Wykazano w niej, że przyjmowanie witaminy D przyczynia się do istotnego zmniejszenia stężenia glukozy na czczo (w przypadku, gdy witamina D była podawana wraz z innymi suplementami) i wartości wskaźnika insulinooporności (HOMA-IR) (w przypadku, gdy witamina była podawana samodzielnie w sposób ciągły w dawkach ≤ 4000 IU/d oraz w kombinacji z innymi suplementami).

Brzmi interesująco, ale…

Zwrócę uwagę, że badania dotyczące zastosowania witaminy D w leczeniu PCOS mają swoje ograniczenia. W pierwszej przytoczonej metaanalizy witamina D była podawana wraz z innym suplementem (z wapniem) w jednym na 6 badań. W drugiej metaanalizie aż w 4 badaniach na 7. Wśród suplementów podawanych z witaminą D w drugiej metaanalizie znalazły się: olejek z wiesiołka, witamina K2, wapń, magnez i/lub cynk. W metaanalizie przeprowadzonej przez autorki z Polski witamina D była podawana wraz z innymi suplementami (z wapniem, witaminą K2, magnezem i/lub cynkiem) w 3 badaniach na 11. Warto mieć na uwadze, że suplementy jakie były podawane z witaminą D mogą wywierać wpływ na parametry metaboliczne i metaboliczne u kobiet z PCOS zarówno bezpośrednio, jak i poprzez wpływ na metabolizm witaminy D. Przykładowo suplementacja magnezem może być pomocna pod kątem poprawiania wrażliwości insulinowej u osób z niedoborami tego pierwiastka (6). Dodatkowo, o czym w mojej opinii mówi się zbyt mało, magnez jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania prawdopodobnie wszystkich enzymów zaangażowanych w procesy metabolizmu witaminy D, włączając te zaangażowane w syntezę i aktywację witaminy D (7). Z tych względów w przypadku niektórych badań trudno jest określić jaki wpływ na uzyskane rezultaty miała witamina D, a jaki inne suplementy.

Większość uwzględnionych w przytoczonych metaanalizach badań trwała 8 lub 12 tygodni, ale niektóre badania trwały znacznie dłużej (24 lub 60 tygodni), ewentualnie znacznie krócej – 3 tygodnie, co utrudnia określenie po jakim czasie przyjmując witaminę D możemy spodziewać się korzystnych efektów.

W części przeprowadzonych badań witamina D była stosowana w niskich dawkach (< 1000 IU/dzień). Na tej podstawie można przypuszczać, że uzyskane wyniki mogą nie obrazować pełnego potencjału witaminy D.

Podsumowanie

Suplementacja witaminą D może mieć korzystny wpływ na szereg parametrów metabolicznych i hormonalnych u kobiet z PCOS. Mimo, że przeprowadzone badania mają swoje ograniczenia to uważam, że kobiety z PCOS w szczególnym stopniu powinny starać się utrzymać optymalny stan zaopatrzenia organizmu w witaminę D (stężenie 25 (OH) D w przedziale 30-50 ng/mL) w ciągu całego roku (8).

Źródła:

1) El Hayek i wsp. 2016. Poly Cystic Ovarian Syndrome: An Updated Overview. Front Physiol. 7:124.
2) Mogili i wsp. 2018. Prevalence of vitamin D deficiency in infertile women with polycystic ovarian syndrome and its association with metabolic syndrome – A prospective observational study. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 229:15-19.
3) Azadi-Yazdi i wsp. 2017. The Effect of Vitamin D Supplementation on the Androgenic Profile in Patients with Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Trials. Horm Metab Res. 49:174-179.
4) Akbari i wsp. 2018. The Effects of Vitamin D Supplementation on Biomarkers of Inflammation and Oxidative Stress Among Women with Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Horm Metab Res. 50:271-279.
5) Łagowska i wsp. 2018. The Role of Vitamin D Oral Supplementation in Insulin Resistance in Women with Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrients. 10(11).
6) Morais i wsp. 2017. Effect of magnesium supplementation on insulin resistance in humans: A systematic review. Nutrition. 38:54-60.
7) Uwitonze i Razzaque. 2018. Role of Magnesium in Vitamin D Activation and Function. J Am Osteopath Assoc. 118:181-189.
8) Rusińska i wsp. 2018. Vitamin D Supplementation Guidelines for General Population and Groups at Risk of Vitamin D Deficiency in Poland-Recommendations of the Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes and the Expert Panel With Participation of National Specialist Consultants and Representatives of Scientific Societies-2018 Update. Front Endocrinol (Lausanne). 9:246.

Zasób badań dotyczących zastosowania różnych diet w przebiegu leczenia zespołu policystycznych jajników (PCOS) jest nadal ograniczony. Według jednej z prac przeglądowych w porównaniu do diet kontrolnych, następujące diety okazały się mieć korzystny wpływ na parametry metaboliczne i hormonalne oraz zdrowie mentalne u kobiet z PCOS:

– dieta wzbogacona w jednonienasycone kwasy tłuszczowe

– dieta o niskim indeksie glikemicznym

– dieta niskowęglowodanowa

– dieta wysokobiałkowa (1)

Poza tym w swoich poprzednich wpisach odniosłem się do badań oceniających korzyści wynikające z zastosowania diety DASH u kobiet z PCOS (2, 3). Wyniki tych badań można uznać za niezwykle interesujące. Wykazano w nich, że możliwa jest znaczna poprawa parametrów metabolicznych (włączając markery wrażliwości insulinowej) i hormonalnych u kobiet z PCOS przy wysokim spożyciu węglowodanów (249 g/dzień; z czego znaczny udział stanowiły węglowodany z owoców – 6 porcji/dzień). Prawdopodobnie dieta DASH wywarła w tych badaniach korzystny wpływ na mierzone parametry ze względu na wysoki udział antyoksydantów, związków fitochemicznych i błonnika pokarmowego z warzyw, owoców i orzechów oraz ze względu na pokaźne ilości składników mineralnych, takich jak potas, magnez i wapń.

W poprzednim miesiącu zostały opublikowane wyniki badania, w którym rozpatrzono wpływ diety bogatej w warzywa strączkowe, takie jak soczewica, fasola, groch łuskany i ciecierzyca, na parametry kardiometaboliczne u kobiet z PCOS (4) – w tym wpisie przedstawię wyniki tej próby.

Najpierw w okresie wstępnym uczestniczki (kobiety z PCOS) zostały zobowiązane do przestrzegania diety z programu TLC (ang. Therapeutic Lifestyle Changes), zatwierdzonego  przez ekspertów NCEP-ATP III (National Cholesterol Education Program – Adult Treatment Panel III). Następnie przydzielono je do jednej z dwóch grup:

– przestrzegająca diety bogatej w warzywa strączkowe

– kontynuująca przestrzeganie diety z programu TLC, ze zwróceniem uwagi, żeby białko pochodziło głównie z chudego mięsa i odtłuszczonych produktów mlecznych a nie z warzyw strączkowych

Uczestniczki przestrzegające diety bogatej w warzywa strączkowe otrzymywały dwa posiłki (obiad i kolację) przygotowane w laboratoryjnej kuchni, zawierające warzywa strączkowe (około 90 g grochu łuskanego lub 225 g ciecierzycy/fasoli, ewentualnie 150 g soczewicy w każdym posiłku). Przekąski i śniadania miały komponować zgodnie z zasadami diety z programu TLC.

Program TLC obejmuje prozdrowotne zmiany w stylu życia, których celem jest zmniejszenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. W zakresie żywienia polecane jest przede wszystkim zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego oraz zmniejszenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu.

Dodatkowo uczestniczki w obu grupach zostały zobowiązane do wykonywania treningu cardio o niskiej intensywności (minimum 5 razy w tygodniu po 45 minut przy intensywności stanowiącej 60-75% tętna maksymalnego: marsze, trening na maszynach eliptycznych, jazda na rowerze, trening na ergometrze wioślarskim). Aspekt ten należy uznać za dużą zaletę omawianego badania, gdyż we wcześniejszych próbach rozpatrujących wpływ różnych diet na parametry metaboliczne i hormonalne u kobiet z PCOS uczestniczki najczęściej pozostawały nieaktywne.

Co wykazano:

Po 16 tygodniach w porównaniu do grupy przestrzegającej diety z programu TLC, w grupie przestrzegającej diety bogatej w warzywa strączkowe odnotowano znaczniejsze obniżenie pola powierzchni pod krzywą odpowiedzi insulinowej w teście obciążenia glukozą, rozkurczowego ciśnienia tętniczego krwi, stężenia triglicerydów, stężenia cholesterolu frakcji LDL, proporcji cholesterol całkowity/cholesterol frakcji HDL i znaczniejsze zwiększenie stężenia cholesterolu frakcji HDL. Dodatkowo przy pomiarach 6 i 12 miesięcy po interwencji uczestniczki w grupie przestrzegającej diety bogatej w warzywa strączkowe miały nadal zwiększone stężenie cholesterolu frakcji HDL oraz zmniejszoną proporcję cholesterol całkowity/cholesterol frakcji HDL.

Wnioski:

Wyniki przedstawionego badania wskazują, że wprowadzenie warzyw strączkowych w dwóch posiłkach spożywanych w ciągu dnia może mieć korzystny wpływ na szereg parametrów kardiometabolicznych u kobiet z PCOS. Mimo, że badacze do tego nie dążyli, w obu grupach wystąpił zbliżony ubytek masy ciała (- 5% masy wyjściowej). W związku z czym nie można przypisać korzystniejszych rezultatów na diecie bogatej w warzywa strączkowe większemu ubytkowi masy ciała.

Warto mieć na uwadze, że warzywa strączkowe zawierają znaczne ilości FODMAP, czyli fermentujących oligosacharydów, monosacharydów i disacharydów oraz polioli (Fermentable Oligosaccharides, Disaccharides, Monosaccharides And Polyols), które mogą u niektórych osób prowadzić do nasilenia dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Z tego względu w przypadku osób, które dotychczas unikały warzyw strączkowych należy wprowadzać je zaczynając od małych ilości, stopniowo je zwiększając.

Źródła:

1) Moran i wsp. 2013. Dietary composition in the treatment of polycystic ovary syndrome: a systematic review to inform evidence-based guidelines. J Acad Nutr Diet. 113:520-45.
2) Foroozanfard i wsp. 2017. The effects of DASH diet on weight loss, anti-Müllerian hormone and metabolic profiles in women with polycystic ovary syndrome: a randomized clinical trial. Clin Endocrinol (Oxf). Mar 18.
3) Azadi-Yazdi i wsp. 2017. Effects of Dietary Approach to Stop Hypertension diet on androgens, antioxidant status and body composition in overweight and obese women with polycystic ovary syndrome: a randomised controlled trial. J Hum Nutr Diet. 30:275-283.
4) Kazemi i wsp. 2018. A Comparison of a Pulse-Based Diet and the Therapeutic Lifestyle Changes Diet in Combination with Exercise and Health Counselling on the Cardio-Metabolic Risk Profile in Women with Polycystic Ovary Syndrome: A Randomized Controlled Trial. Nutrients. 30;10.